Co wspólnego mają ze sobą śmierć, wielka polityka i architektura? Zapraszamy do
ArchiHubu na wyjątkowy wykład „Łódź na stole sekcyjnym. Jak zaborcy, okupanci i lekarze
projektowali obiekty dedykowane diagnostyce pośmiertnej”, który rzuca zupełnie nowe
światło na mroczne i nieoczywiste dziedzictwo miasta. Prelekcja dr inż. arch. Adriany
Cieślak-Arkuszewskiej oraz dr. n. med. Piotra Arkuszewskiego udowodni, że budynki
medyczne to fascynujące, trójwymiarowe świadectwa historii, w których zakodowano dawne
strategie zarządzania życiem i śmiercią obywateli. Zamiast suchych faktów prelegenci
zabiorą słuchaczy w intrygującą podróż przez radykalne zmiany w postrzeganiu ludzkiego
ciała – od biletowanych, publicznych sekcji w renesansowych teatrach anatomicznych, aż po
narodziny chłodnych, państwowych prosektoriów. Łódź, jako unikalne w skali Europy
laboratorium ustrojowe, posłuży tu za soczewkę, przez którą przyjrzymy się, jak diametralnie
różne reżimy polityczne – od zaborów, przez II Rzeczpospolitą, aż po hitlerowską okupację –
rzeźbiły miejską „architekturę ostateczności”.
Podczas spotkania odkryjemy zaskakujące tajemnice łódzkich budynków. Dowiemy się
między innymi, dlaczego ojciec polskiej medycyny sądowej zręby nowoczesnej diagnostyki
wykuwał w dawnych, industrialnych murach łódzkiego Monopolu Wódczanego. Zmierzymy się również z tak zwanym trudnym dziedzictwem, pytając o to, w jaki sposób hitlerowski
okupant planował wykorzystać eleganckie strefy pożegnań do segregacji narodowościowej
oraz dlaczego to właśnie zwykły kształt dachu planowanego centrum medycznego miał stać
się narzędziem brutalnej, wizualnej propagandy. Odpowiemy również na pytanie, co
sprawiło, że w międzywojennej Polsce sfery sacrum i profanum musiały brutalnie zderzać się
ze sobą w ciasnych, prosektoryjnych korytarzach. Ten wyjątkowy wykład, wzbogacony o
niepublikowane dotąd, unikatowe plany architektoniczne z łódzkich archiwów, to w gruncie
rzeczy uniwersalna opowieść o odwiecznym konflikcie między surowym, inżynieryjnym
pragmatyzmem a ludzką potrzebą godnego pożegnania. Zapraszamy na fascynującą
dyskusję o pamięci miejskiej, której ślady zapisano nie w podręcznikach, lecz w cegłach i
prosektoryjnych kafelkach.
dr inż. arch. Adriana Cieślak-Arkuszewska
Architekt i urbanista. Absolwentka kierunku Architektura i Urbanistyka na Wydziale Budownictwa,
Architektury i Inżynierii Środowiska Politechniki Łódzkiej. W latach 2007–2011 odbyła studia doktoranckie, a
w 2013 roku uzyskała stopień doktora nauk technicznych w dyscyplinie architektura i urbanistyka. Rozprawa
doktorska zatytułowana „Funkcja uzdrowiskowa i krajobraz kulturowy jako katalizatory rozwoju małego miasta
(Studium miejscowości regionu łódzkiego – Uniejowa i Poddębic)” – przygotowana pod kierunkiem prof. dr.
hab. inż. arch. Krzysztofa Pawłowskiego – została obroniona z wyróżnieniem za nowatorskie ujęcie zagadnienia ochrony dziedzictwa kulturowego w synergii z rozwojem turystycznym uzdrowisk regionu łódzkiego. Jej
wysoka wartość naukowa i aplikacyjna została uhonorowana Nagrodą Marszałka Województwa Łódzkiego oraz
prestiżową nagrodą w konkursie im. prof. Jana Zachwatowicza. Rozwój naukowy szedł w parze z
ugruntowaniem pozycji dydaktycznej i zawodowej. Zdobycie pełnych uprawnień urbanistycznych (do
samodzielnego projektowania w skali regionalnej i lokalnej) oraz architektonicznych (do projektowania bez
ograniczeń) pozwoliło na ścisłą integrację teorii naukowej z praktyką wdrożeniową. W swojej pracy badawczo-
projektowej z powodzeniem integruje rygor akademicki z praktyką, poszukując innowacyjnych punktów styku
pomiędzy architekturą, urbanistyką a naukami medycznymi.
Jako aktywny członek Polskiego Komitetu Narodowego Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków (ICOMOS)
oraz Towarzystwa Urbanistów Polskich (TUP), systematycznie angażuje się w dyskurs nad kształtowaniem i
ochroną dziedzictwa kulturowego. Jej badania koncentrują się na historii architektury, urbanistyki oraz wpływie
historycznej formy przestrzennej na tożsamość i ciągłość kulturową miejsc. Dogłębnie analizuje morfogenezę
dawnych układów urbanistycznych, traktując zurbanizowaną przestrzeń jako swoisty palimpsest, z którego
odczytuje i identyfikuje elementy dziedzictwa utraconego lub ulegającego nieodwracalnym przekształceniom.
Na gruncie historii architektury obiektów medycznych dr Cieślak-Arkuszewska jest autorką pionierskich analiz
przestrzennej struktury budynków dedykowanych diagnostyce pośmiertnej. Badając ewolucję i wymiar
socjotopograficzny dawnych miejskich prosektoriów i współczesnych zakładów medycyny sądowej oraz anatomii patologicznej, tworzy z dr. n. med. Piotrem Arkuszewskim nowatorski, interdyscyplinarny zespół
badawczy. Efektem tych wielowymiarowych analiz, śledzących przejście od prymitywnych struktur do
zaawansowanych technologicznie zakładów, jest m. in. rozdział „Od prosektorium do zakładu medycyny
sądowej. Historyczne podejście do projektowania obiektów medycznych dedykowanych diagnostyce
pośmiertnej”, opublikowany w monografii naukowej „Architektura i medycyna” Swoimi wynikami dotyczącymi
ewolucji tej specyficznej typologii architektonicznej dzieli się również jako prelegentka wykładów specjalnych i
konferencji międzynarodowych. Szczególnie doniosłe miejsce w jej dorobku naukowym zajmują szczegółowe
studia nad architekturą i infrastrukturą medyczną Litzmannstadt (Łodzi) w czasach II wojny światowej.
Opierając się na rygorystycznych badaniach archiwalnych, zrekonstruowała siatkę obiektów zajmowanych i
użytkowanych przez niemieckiego patologa Friedricha Wegenera. To interdyscyplinarne powiązanie historii
medycyny i architektury zaowocowało ujawnieniem nowych faktów o jego działalności w czasach okupacji.
Dowodem międzynarodowego uznania dla tych ustaleń jest współautorstwo artykułu „Undisclosed facts in
Friedrich Wegener’s links with Nazism”, który ukazał się na łamach prestiżowego czasopisma „Histopathology”
(2025 r.). Jej ekspercka wiedza z zakresu wpływu Wegenera na rozwój infrastruktury medycyny sądowej i
patomorfologii była także prezentowana podczas międzynarodowych warsztatów „Nazistowskie mordy na
dorosłych i dzieciach z zakładów psychiatrycznych w Łodzi i okolicach, 1939-1945” (organizowanych przez
Uniwersytet w Ulm, PAN i Polsko-Niemiecką Fundację na rzecz Nauki). W swoich najnowszych pracach badawczych dr Cieślak-Arkuszewska wpisuje się w nurt współczesnych
memory studies (studiów nad pamięcią), podejmując innowacyjny dyskurs nad materialnymi nośnikami trudnej
przeszłości. Wprowadza na grunt nauk przestrzennych pojęcie „architektury (nie)pamięci” (the architecture of
non-memory), w ramach którego bada procesy celowego lub podświadomego wymazywania nazistowskiej
historii ze społecznej świadomości na przykładzie łódzkiego Zakładu Medycyny Sądowej. Traktując materię
budowlaną jako nośnik tożsamościowego zapisu, ukazuje dawne, miejskie prosektoria jako „niemych świadków
niemieckiej okupacji”. Swoimi badaniami udowadnia, że historia architektury obiektów medycznych nie jest
wyłącznie zapisem przemian technologicznych, lecz stanowi fundamentalny element zachowania prawdy
historycznej i tożsamości kulturowej regionu.
adriana.cieslak@p.lodz.pl
dr n. med. Piotr Arkuszewski
Absolwent kierunku lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Doktor nauk medycznych, specjalista w
dziedzinie medycyny sądowej oraz adiunkt w Zakładzie Biomedycyny i Chirurgii Doświadczalnej Uniwersytetu
Medycznego w Łodzi. Stopień doktora uzyskał w 2015 roku na podstawie rozprawy zatytułowanej „Ocena
mechanizmów powstawania pęknięć wątroby w urazach deceleracyjnych ze szczególnym uwzględnieniem roli
więzadeł wątroby”. Członek Polskiego Towarzystwa Medycyny Sądowej i Kryminologii (PTMSiK) oraz
Okręgowej Izby Lekarskiej w Łodzi. Autor i współautor kilkudziesięciu artykułów naukowych i referatów
podczas zjazdów i konferencji, szczególnie z zakresu traumatologii sądowo-lekarskiej, opiniowania sądowo-
lekarskiego oraz historii łódzkiej medycyny sądowej. Ważnym obszarem jego zainteresowań naukowych jest historia łódzkiej medycyny sądowej i anatomii
patologicznej, ze szczególnym uwzględnieniem ewolucji architektury przeznaczonej do diagnostyki pośmiertnej.
Prowadzi interdyscyplinarne, nowatorskie w skali kraju badania nad związkami między rozwojem nauk
medyczno-sądowych a dedykowanymi im rozwiązaniami przestrzennymi. Ustalenia z tych badań śledzą
głębokie zmiany w projektowaniu obiektów medycznych – od form tradycyjnych po współczesne realizacje.
Wyrazem tych dociekań jest m. in. interdyscyplinarny rozdział „From prosectorium to the department of
forensic medicine. A historical approach to the design of medical facilities dedicated to post-mortem
diagnostics”, opublikowany w monografii „Architektura i medycyna” (2025 r.). Ponadto jest on prelegentem i
autorem wykładów specjalnych przybliżających historię najstarszych miejskich prosektoriów w Łodzi oraz
rozwój lokalnej medycyny sądowej w latach 40. i 50. XX wieku.
Wiodącym nurtem jego działalności badawczej jest systematyczna analiza medycyny sądowej i patologii w
okresie II wojny światowej na terenie Kraju Warty, a w szczególności w Litzmannstadt (Łodzi). Prowadzi
szczegółowe, oparte na badaniach archiwalnych analizy aktywności zawodowej niemieckiego patologa
Friedricha Wegenera. Udało mu się ustalić nieujawnione dotąd fakty z biografii lekarza z okresu okupacji, w
tym bezsporne powiązania z narodowym socjalizmem. To istotne dla historii medycyny odkrycie zostało
przedstawione międzynarodowej społeczności naukowej na łamach prestiżowego czasopisma „Histopathology”
w szeroko komentowanym artykule „Undisclosed facts in Friedrich Wegener’s links with Nazism” (2025 r.). Jako aktywny uczestnik i prelegent dzieli się swoimi ustaleniami podczas międzynarodowych warsztatów oraz
konferencji podejmujących trudną tematykę medycyny w czasach wojny. Występował m. in. podczas
warsztatów „Nazistowskie mordy na dorosłych i dzieciach z zakładów psychiatrycznych w Łodzi i okolicach,
1939-1945” (Uniwersytet w Ulm, PAN, Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki). Wielokrotnie ukazywał
dawną infrastrukturę medyczną Litzmannstadt jako materialnego świadka historii i zbrodni okupacyjnych (m. in.
podczas X Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Oblicza Wojny – Wojna i Pamięć” oraz III
Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Dobra kultury, tożsamość historyczna, dziedzictwo narodowe”).
W obszarze medycyny klinicznej i sądowej specjalizuje się w traumatologii, wnikliwie analizując mechanizmy
powstawania oraz morfologię obrażeń narządów wewnętrznych i ich symptomatologię. Dzięki temu
doświadczenia medycyny sądowej mogą być wykorzystywane w praktyce klinicznej w celu wczesnego
rozpoznawania obrażeń ciała. Prowadzi zaawansowane badania nad urazami tępymi narządów jamy brzusznej,
czego dowodem jest m. in. artykuł „Transverse Rupture of Segment II (Couinaud) of the Left Hepatic Lobe in
Deceleration Trauma: Morphological Characteristics and a Strategy for Intraoperative Detection”,
opublikowany w „Journal of Clinical Medicine” (2025 r.). Publikacja ta łączy biomechanikę i morfologię z
praktycznymi strategiami operacyjnymi dla chirurgów.
Równolegle, opierając się na bogatym doświadczeniu kazuistycznym, formułuje istotne wytyczne opiniodawcze
dla organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Przy wsparciu innych lekarzy opracował model opiniowania
sądowo-lekarskiego prawno-karnych skutków obrażeń ciała przy stosowaniu unieruchomienia terapeutycznego części ciała. Efektem tych pracy były dwa artykuły naukowe: „Leczenie unieruchomieniem jako naruszenie
czynności narządu ciała w rozumieniu Kodeksu karnego – problemy opiniodawcze i propozycja sposobu
opiniowania sądowo-lekarskiego” („Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii”, 2018 r.) oraz „Leczenie
unieruchomieniem jako naruszenie czynności narządu ciała w rozumieniu Kodeksu karnego: możliwości
wykorzystania w praktyce zaproponowanego sposobu opiniowania sądowo-lekarskiego” („Przegląd Policyjny”,
2022 r.), która stanowi merytoryczne wsparcie dla praktyki biegłych sądowych. Ponadto jest autorem szeregu
opracowań dotyczących nietypowych przypadków medyczno-sądowych i rzadko spotykanych obrażeń jamy
brzusznej.
piotr.tomasz.arkuszewski@umed.lodz.pl
WSTĘP WOLNY. Warunkiem uczestnictwa w wydarzeniu jest posiadanie karty do Biblioteki Miejskiej w Łodzi.
Prosimy o zapoznanie się z regulaminem wydarzeń otwartych organizowanych w Bibliotece Miejskiej w Łodzi.